Ngũ hành là gì: quan hệ tương sinh, tương khắc của Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy

Ngũ hành thực sự là gì

Ngũ hành không phải năm vật chất mà là năm trạng thái hoặc xu hướng vận động. Mộc vươn lên và tỏa ra; Hỏa tỏa nhiệt, phát sáng và bốc lên; Thổ nâng đỡ, ổn định và tích chứa; Kim thu lại, cứng rắn và giữ giới hạn; Thủy chảy xuống, nuôi dưỡng và linh hoạt. Người xưa dùng các xu hướng này để mô tả mùa, phương hướng, màu sắc và cả tính cách con người.

Tám chữ của Bát Tự gồm bốn thiên can và bốn địa chi, mỗi chữ thuộc một hành. Vì vậy sau khi lập lá số, bước đầu thường là đếm Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy: hành nào nhiều, hành nào ít và hành nào đang đắc mùa.

Bảng quy chiếu ngũ hành

Thổ khá đặc biệt: không chiếm riêng một mùa mà nằm ở tháng cuối mỗi mùa — Thìn cuối xuân, Mùi cuối hạ, Tuất cuối thu, Sửu cuối đông — làm cầu nối chuyển tiếp giữa các mùa.

Tương sinh và tương khắc

Ngũ hành có hai quan hệ cơ bản. «Tương sinh» là một hành hỗ trợ hành khác, như mẹ nuôi con; «tương khắc» là một hành kiềm chế hành khác, như đê ngăn nước. Nắm hai vòng này có thể suy ra phần lớn quan hệ trong Bát Tự.

Sinh và khắc tự chúng không tốt hay xấu. Được sinh quá nhiều có thể quá tải; bị khắc vừa đủ lại giúp thành hình: gỗ tốt cần đẽo gọt mới thành đồ dùng. Mệnh lý gọi đó là «khắc đắc kỳ sở», tức sự kiềm chế đúng chỗ.

Khi sinh khắc quá mức: phản sinh và phản khắc

Sách xưa dùng những hình ảnh sinh động để nhắc rằng ngoài «ai sinh ai», còn phải xem lượng và sức có tương xứng không:

• Thủy đa Mộc phiêu: nước vốn nuôi cây, nhưng quá nhiều sẽ cuốn trôi cây.
• Mộc đa Hỏa tắc: gỗ vốn sinh lửa, nhưng chất củi quá chặt lại khiến lửa khó cháy.
• Hỏa đa Thổ tiêu: lửa vốn sinh đất, nhưng quá mạnh sẽ nung đất khô nứt.
• Thổ đa Kim mai: đất vốn sinh kim, nhưng quá dày sẽ vùi lấp quặng.
• Kim đa Thủy trọc: kim vốn sinh thủy, nhưng quá nhiều lại làm nước đục.

Khắc cũng vậy: nếu bên bị khắc quá mạnh, nó có thể làm tổn hại bên khắc mình. Chẳng hạn «Mộc kiên Kim khuyết»: cây quá cứng khiến lưỡi rìu mẻ. Vì thế đọc Bát Tự không chỉ thuộc khẩu quyết mà còn phải cân nhắc nặng nhẹ.

Vượng, tướng, hưu, tù, tử: sức mạnh ngũ hành thay đổi theo mùa

Cùng một hành nhưng sức mạnh khác nhau theo mùa. Người xưa dùng năm trạng thái: hành đương mùa là «vượng»; hành được nó sinh là «tướng»; hành sinh ra nó và đã tiêu hao sức là «hưu»; hành khắc nó nhưng bị lấn át là «tù»; hành bị nó khắc là «tử». Khi xét mạnh yếu trong Bát Tự, mùa — tức nguyệt lệnh — có trọng lượng lớn nhất.

«Tử» chỉ có nghĩa là yếu nhất trong mùa, không phải điềm dữ. Một hành đang yếu nhất vẫn có thể hữu ích nếu được các chữ khác trong lá số hỗ trợ.

Cách thống kê ngũ hành trong một lá số

Trước hết xem tám chữ lộ ra: Thổ có ba chữ Kỷ, Mậu, Mậu; Hỏa có ba chữ Bính, Ngọ, Ngọ; Mộc có một Mão; Thủy có một Tý; hoàn toàn không có Kim.

Tiếp theo xét can tàng trong địa chi: Mão tàng Ất Mộc, Tý tàng Quý Thủy, Ngọ tàng Đinh Hỏa và Kỷ Thổ. Thêm tàng can thì Hỏa và Thổ càng nhiều, Kim vẫn vắng mặt. Cuối cùng xét mùa: sinh tháng Tý là mùa đông, Thủy đương lệnh, nên dù chỉ có một chữ Thủy, sức của nó không nhỏ.

Kết quả của bazitao kết hợp các lớp này để hiển thị tỷ lệ ngũ hành. Tỷ lệ chỉ để tham khảo: hành chiếm nhiều không nhất thiết tốt, hành chiếm ít cũng không nhất thiết cần bổ sung.

Hiểu thế nào về «hành bị thiếu»

Nhiều người xem Bát Tự trước hết hỏi «tôi thiếu hành gì?». Thông thường, «thiếu» nghĩa là hành ấy không xuất hiện trong tám chữ bên ngoài. Nhưng đây mới là lớp đầu tiên:

• Có thể nằm trong tàng can: bên ngoài không có Mộc nhưng địa chi tàng Ất Mộc thì chưa hẳn thiếu hoàn toàn.
• Thiếu chưa chắc cần bù: phải xét nhật chủ mạnh yếu trước. Nhật chủ Giáp Mộc rất yếu mà không có Kim thì bớt được một tầng áp lực, vì Kim khắc Mộc.
• Nhiều chưa chắc tốt: ví dụ trên có nhiều Hỏa, Thổ, nhật chủ Mậu Thổ đã khá mạnh; thêm nữa chỉ khiến mất cân bằng hơn.
• Điều cần xem là hỷ dụng thần: một hoặc hai hành giúp toàn bộ lá số cân bằng hơn. Có lúc chúng trùng với hành thiếu, có lúc hoàn toàn khác.

Ở ví dụ trên, lá số đúng là thiếu Kim; nhật chủ khá mạnh nên Kim giúp tiết bớt Thổ dư thừa. Vì vậy «thiếu Kim» và «hỷ Kim» tình cờ trùng nhau. Đây là kết luận từ phân tích, không chỉ từ đếm số.

Những hiểu lầm thường gặp

• Coi ngũ hành là đồ vật: chúng biểu thị tính chất và xu hướng, không phải gỗ hay kim loại theo nghĩa đen.
• Chỉ đếm tám chữ bên ngoài: tàng can và mùa thường quan trọng hơn số chữ.
• Thiếu gì bù nấy: có nên bù hay không phải dựa vào sức nhật chủ và hỷ dụng thần.
• Coi tương khắc là xấu: sự kiềm chế vừa đủ là chìa khóa của nhiều cách cục tốt.